Bilinç, en temel olarak bir farkındalık hali olarak yorumlanabilir. İçinde bulunduğunuz an ve ortama yönelik farkındalığınız sizin bilincinizdir. Mesela yeni bir beceri öğrenirken, biriyle çok ilgi çekici bir konu hakkında konuşurken, ya da o gün yaşadığınız iyi ya da kötü bir olayı düşünüp analizini yaparken bilinciniz hep devrededir. Peki bilincimizin aktif olarak devrede olmadığı durumlar da var mı?

     Aslında beynimizin otomatik pilotta geçirdiği durumlar düşündüğünüzden çok daha fazla. Beynin çalışma prensibinde şu vardır: Gün içerisinde minimum enerji harcamak. Bu beynimizin tembel olduğu anlamına gelmez. Şöyle düşünün eğer çevremizdeki her bir uyarana ya da günlük eylemlere eşit derecede odaklanmaya çalışsaydık, muhtemelen beynimiz patlama noktasına gelirdi. Mesela iş yerindesiniz. Bilgisayarda iş yaparken koltuğun verdiği hissiyatı, dışarıdan gelen konuşma seslerini, kıyafetinizin teninize değmesini bilinçli olarak hissetmezsiniz bile. Ama siz işinize odaklanmışken dışarıdan gelen seslerden biri sizin adınızı söylediği zaman bir anda o sese odaklanır ve ne olduğuyla ilgilenirsiniz. Ancak o ana kadar 5 duyu organınıza gelen uyarımlar hiç eksilmemesine rağmen bilinciniz sadece sizin için önemli olan bir durum olduğunda devreye girer. Beyin aslında her an her şeyi algılar ancak bilinç seviyesine çıkaracağı durumları öncelik sırasına koyar. Beyin eğer kendisine ulaşan uyaranları önem sırasına koyamazsa odaklanması gereken şeye odaklanamaz ve bu duruma psikiyatristler “dikkat eksikliği” adını verirler. Dikkat eksikliği olan insanların beyni bütün uyaranları eşit önemde algıladığından yapması gereken işlere odaklanma problemi yaşar. Mesela dikkat eksikliği olan bir çocuk ödevini yaparken dışarıdan gelen çok hafif bir sese, aklına gelen önemsiz bir düşünceye kapılıp gider.

     Aslında zamanında şu an bize çok basit ve doğal gelen eylemleri dahi öğrenmek için bilinçli bir çaba sarf ettik. İlk bisiklet kullanmaya başladığınızda ya da araba sürmeyi öğrenirken dikkatinizi ve bilincinizi bu eylemlere ne kadar odaklayıp yorulduğunuzu hatırlayın. Her bir hamle üzerinde bilinçli şekilde düşünüp, belki de kendinize sesli şekilde tekrarladınız. “Şimdi vites değiştirmeliyim, sağa geçeceğim sinyal verip aynayı kontrol etmeliyim, ” gibi. Ayrıca bu becerileri sadece kendiniz deneyerek öğrenilen becerilerdir. Sözel olarak anlatılsa da bir sonuç vermez. Sürücü kursundaki hoca sadece size geri bildirim vererek eylemlerinizi denetlemenizi sağlar. Uzun saatler süren pratikten sonra araba ve bisiklet sürerken yaptığınız eylemler üzerine odaklanmanızı gerektirecek bir durum kalmaz. Başlarda araba sürerken yanınızdaki arkadaşınızla sohbet etmekte zorlanırken artık son derece mantıklı ve başarılı şekilde hem araba kullanıp, hem sohbet edebilirsiniz. Çünkü bilinç boşa çıkmış vaziyettedir. Ancak çok virajlı, dar ve alışık olmadığınız tehlikeli bir yolda giderken yeniden bilinciniz devreye girer ve normalden daha fazla çaba sarf edersiniz. 

      Bahsettiğim durum sadece araba ve bisiklet için geçerli değil elbette. Mesela yürümek, konuşmak, okumak gibi çok olağan durumlar için de geçerli. Bir çocuğun dengede kalmak, yürümek ve konuşmak için ne kadar çok çaba sarf ettiği durumları durumları düşünün. Bir de bir yetişkine bakın. Ne kadar zahmetsizce bir ayağını diğer ayağının önüne atıp yoluna devam ediyor değil mi? Ya da konuşurken kelimeler ne kadar zahmetsizce ağzımızdan dökülüyor. Okumak da aynı şekilde. Başlarda hiç bir anlam ifade etmeyen harf denen sembolleri bir araya getirip zihnimizde canlandırıyor ve kolaylıkla anlamlandırabiliyoruz. Bir de ilk defa okuma öğrenen birini düşünün. Aynı anda hem okuyup hem de okuduğunu anlaması ne kadar zorlu bir süreç. Ancak senelerce bu pratiği yaptıktan sonra beyin otomatik pilota geçiyor ve bu karmaşık süreci zahmetsiz hale getiriyor. Yeni bir dil öğrenmeye başladığınızda tekrar bilinciniz yeniden devreye girip yorucu ve zahmetli bir tecrübeye katlanmak zorunda kalır.

        Bir başka örnekte benim şu an yazı yazarken aklımdan geçenleri kelimelere döküp klavyeye bakmadan yazmam konusunda verilebilir. Yazarken hangi kelimeleri kullandığım, hangi konudan ne şekilde bahsedeceğimi tam bir bilinç haliyle karar veriyorum ama bunu bilgisayarda yazarken elim klavyeye bile bakmadan zahmetsizce tuşlar üzerinde kaymaya devam ediyor. Eğer hem nasıl yazdığıma hem de ne yazdığıma aynı anda dikkatimi vermek zorunda kalsam muhtemelen bu denli uzun bir yazıyı bitirmem çok uzun zamanımı alacaktı.

       İşleri biraz daha ilginç hale getirelim. Mesela görmenin de öğrenildiğini ardından otomatik pilota devredildiğini biliyor muydunuz? Hayatı boyunca görme engeli olan biri bir operasyon geçirip görmeye başladığında ilk başta hiç bir şeyi anlamlandıramaz. Her bir objeyi ya da kişiyi isimlendirmek bayağı da uzun zamanını alır. Gördüğü dünya tam anlamıyla bir kaostur. Şöyle düşünün: Bir sahil kenarındasınız ve gözünüze daha önce hiç görmediğiniz bir deniz canlısı çarpıyor. Bunu isimlendirmeniz ya da tanımlamanız mümkün değil. Bilinciniz tam o sırada devreye giriyor ve o canlıyı tüm ayrıntılarıyla uzun uzun inceliyor. Ancak o canlıyı defalarca gördüğünüzde bir yerden sonra bilinciniz devre dışı kalır ve bilinçli farkındalık ortadan kalkar. Onun yine orada olduğunuzu beyniniz algılamaktadır ama bu algıyı bilinç yüzeyinde tutarak boşuna enerji harcamaz.

        Beyin otomatik pilottayken sadece var olanı algılamaz aynı zamanda durumları da simüle eder. Mesela tenisçileri düşünün. Tenis oynarken üzerlerine 100 kilometre üstü hızla gelen küçücük bir topun milisaniyeler içerisinde nereye düşeceğini sezgisel olarak bilmek ve hızlıca kaslara emir vererek doğru yere yönlenmesini sağlayıp aynı zamanda gelen topa ne tarz bir vuruş yapacağına karar vermek beynimizin daha önceki deneyimlerine göre durumu canlandırıp refleksif bir karar verdiğini gösterir. Bu eylemlerin hepsini bilincinizi devreye sokarak yapmaya kalkarsanız o topa bir kere bile vurmayı başaramazsınız ki tenise yeni öğrenmeye başlayan kişilerin başarılı olmamasındaki sebep aynen budur. Ancak yüzlerce saat pratiğin ardından tüm hareketler otomatik ve süzülürcesine gerçekleşmeye başlar. Aynı şekilde önünüze aniden bir araba çıktığında sadece bilincinizle durumu kavrayıp frene basmaya çalışsanız bu kazadan kaçınmak için çok uzun zaman alacağından her şekilde kaza yapardınız. 

        Örnekler çoğaltılabilir. Buraya kadar beynimizin otomatik pilotta işlemesinin faydalarından bahsettik ama aynı durum duygusal problemler söz konusu olduğunda problem yaratabiliyor. Fobiler ve kaygılar otomatik pilotun yarattığı problemlerden en klasikleridir. Örneğin köpek fobisi olan biri karşısında köpeği gördüğü an dehşete kapılır, çünkü otomatik pilot olasılıkları en olumsuz şekilde canlandırır ve kişinin bilincine bir çıktı sunar. Bu çıktı bütün köpeklerin saldıracağına dair yanlış bir canlandırma ve genellemeyi içerir. Psikologlar ise çeşitli yöntemlerle bilinci devreye sokarak otomatik pilotun işleyişindeki yanlışları gidererek kişilerin sıkıntılı süreçlerini sonlandırır. Aynı durumu değersizlik duyguları olan ya da özgüveni düşük olan bireyler için de söyleyebiliriz. En derinlere kazınmış olan bu düşünceler otomatik pilot tarafından sürekli işlenerek olumsuz koşulların olmadığı durumlarda dahi kişilere hep aynı çıktıları sunar. Bu çıktılar koşullar iyi dahi olsa kişinin sevilmediğini ya da beceriksiz olduğunun simülasyonunu içererek olumsuz duygular ve yanlış davranışlara neden olur. Psikologlar ise bu süreci otomatik pilotun elinden alarak çeşitli teknik ve yöntemlerle kişinin bilincini devreye sokar ve ortamdaki ipuçlarını doğru olarak yorumlamalarını sağlar. 

        Kısacası otomatik pilot zorlu becerilerde bize avantaj sağlarken ruhsal ve duygusal açından bizim işimizi zorlaştıran bir etkiye sahiptir.

Kaynak : Berk Omay